Oddiy oltin ko'z

Umumiy ta'rif

Taksonomik holati va tizimdagi o'rni

Oddiy oltinko'z (lot. Chrysoperla carnea Stephens) — to'r qanotlilar (Neuroptera) turkumiga, Chrysopidae (oltinko'zlar) oilasiga mansub foydali hasharotdir. Bu tur ingliz tilida "common green lacewing" yoki "aphid lion" (shira sherigi) nomlari bilan ham mashhur bo'lib, oxirgi nom uning lichinkasining shira va boshqa yumshoq tanali zararkunandalarni ayovsiz yeyishga bo'lgan xususiyatidan kelib chiqqan.

Dunyo bo'yicha oltinko'zlarning 2000 dan ortiq turi aniqlangan bo'lib, ulardan 70 ga yaqini Yevropada, 24 tasi Markaziy Osiyoda tarqalgan. O'zbekiston hududida esa tabiiy kushandalar sifatida istiqbolli hisoblangan 11 ta oltinko'z turi qayd etilgan. Shulardan O'zbekistonning g'o'za agroekotizimida, shuningdek sabzavot va poliz ekinlarida eng ko'p uchraydigan va amaliy ahamiyatga ega tur — aynan oddiy oltinko'z (Chrysoperla carnea) hisoblanadi.

Chrysopidae oilasi Neuroptera turkumidagi eng yirik oilalardan biri bo'lib, bu turkumga mansub barcha vakillar to'liq metamorfoz bilan rivojlanadi va aksariyat hollarda yirtqich turmush tarzini olib boradi.

Morfologik tuzilishi

Voyaga yetgan oddiy oltinko'z o'rtacha 12 dan 20 millimetrgacha uzunlikka ega bo'lib, nozik, cho'ziq va och yashil rangdagi tanaga ega. Uning eng xarakterli belgisi — yirik, shaffof va murakkab tomirlanish naqshiga ega bo'lgan bir juft qanotlardir, ular tinch holatda tana ustida chodir shaklida yopiladi. Yana bir o'ziga xos belgisi — yorqin oltin yoki mis rangidagi ko'zlaridir, aynan shu xususiyat turga "oltinko'z" nomini bergan.

Tuxumlari kichik, tuxumsimon, och yashil rangda bo'lib, keyinchalik kulrang tusga kira boshlaydi. Tuxumlar odatda bittadan, ingichka va uzun ipaksimon poyachalar uchida joylashtiriladi — bu moslashuv yangi chiqqan lichinkalarning bir-birini yeb qo'yishi (kannibalizm)dan va boshqa yirtqichlardan himoyalanish uchun xizmat qiladi.

Lichinkalari 2 dan 10 millimetrgacha uzunlikda bo'lib, oldinga yo'nalgan kuchli, o'roqsimon jag'larga (mandibulalarga) ega. Yangi chiqqan lichinka rangsiz va shaffof bo'ladi, keyinchalik kremsimon yoki och jigarrang tusga kiradi. G'umbaklik bosqichida lichinka sharsimon, ipak tolalaridan to'qilgan pilla hosil qiladi, bu pilla odatda barg ostida yoki boshqa berkitilgan joylarda joylashadi.

Tarqalishi va yashash muhiti

Chrysoperla carnea keng ekologik moslashuvchanlikka ega bo'lgan tur bo'lib, Yevropa, Osiyo va Shimoliy Amerikaning ko'plab mintaqalarida tarqalgan. Markaziy Osiyoda, jumladan O'zbekistonda, u dala ekinlari, bog'-rog'lar, issiqxonalar va sabzavot maydonlarida keng tarqalgan bo'lib, tabiiy sharoitda populyatsiyasi ancha barqaror.

Bu tur turli agroekotizimlarda — ochiq dala sharoitidan tortib yopiq issiqxonalargacha — muvaffaqiyatli yashay oladi, bu uning biologik himoya vositasi sifatida qo'llanilish doirasini kengaytiradi. Oltinko'z o'zining o'ljasi mavjud bo'lgan har qanday muhitda, xususan shira, oq qanotli pashsha va boshqa yumshoq tanali zararkunandalar ko'p bo'lgan joylarda tez moslashadi.

Ekologik va xo'jalik ahamiyati

Oddiy oltinko'z zamonaviy qishloq xo'jaligida eng qadrli yirtqich hasharotlardan biri hisoblanadi, chunki uning lichinkasi keng doiradagi zararkunandalar bilan oziqlanadigan generalist yirtqichdir. Bu xususiyat oltinko'zni bir nechta zararkunanda turiga qarshi bir vaqtning o'zida samarali kurashish vositasiga aylantiradi, bu esa uni monofag (faqat bitta o'lja turi bilan oziqlanuvchi) parazitoidlardan farqli qiladi.

O'zbekistonning g'o'za ekotizimida oltinko'z shira, o'rgimchakkana va boshqa yumshoq tanali zararkunandalarning tabiiy nazorati sifatida katta ahamiyatga ega. Kimyoviy pestitsidlardan foydalanishning kamayishi va ekologik toza mahsulot yetishtirishga bo'lgan talabning ortishi bilan oltinko'z kabi keng qamrovli yirtqichlarni ishlab chiqarish va qo'llash borasidagi ishlar tobora dolzarblashib bormoqda. "Biosifat" tizimi doirasida oltinko'zni ommaviy ko'paytirish va fermer xo'jaliklariga yetkazib berish orqali g'o'za, sabzavot va poliz ekinlarini zararkunandalardan ekologik toza usulda himoya qilish imkoniyati yaratilmoqda.

Xususiyatlari

Hayot sikli bosqichlari

Oddiy oltinko'zning hayoti to'rtta aniq bosqichdan iborat: tuxum, lichinka, g'umbak va voyaga yetgan hasharot, bular to'liq metamorfoz jarayonini tashkil etadi. Urg'ochi oltinko'z o'z hayoti davomida yuzlab tuxum qo'yishga qodir bo'lib, tuxumlarni odatda zararkunanda populyatsiyasi zich joylashgan barglar yaqinida, bittadan yoki kichik guruhlarda, ingichka ipaksimon poyachalar uchida joylashtiradi. Bu moslashuv yangi chiqqan lichinkalarning ozuqa manbaiga yaqin joyda tug'ilishini ta'minlaydi.

Tuxumdan chiqqan lichinka darhol faol ovlash faoliyatini boshlaydi va shu sababli "shira sherigi" nomini olgan. Lichinka bosqichi uchta yoshdan (instar) iborat bo'lib, umumiy davomiyligi 2-3 haftani tashkil etadi — bu davr oltinko'zning eng faol yirtqichlik bosqichi hisoblanadi. Lichinka to'liq voyaga yetgach, ipak tolalaridan pinhead o'lchamidagi (2-4 millimetr) sharsimon pilla to'qiydi va shu pilla ichida g'umbaklik bosqichiga o'tadi. G'umbaklik davri 10 dan 14 kungacha davom etadi, shundan so'ng voyaga yetgan hasharot pillani yorib tashqariga chiqadi.

Voyaga yetgan oltinko'zlar esa, lichinkalardan farqli o'laroq, biologik kurashda bevosita ishtirok etmaydi — ular asosan gulchang, nektar va shira shabnami bilan oziqlanadi, ya'ni zararkunandalarni ovlamaydi. Shu sababli amaliy biologik himoyada asosan oltinko'zning lichinka bosqichi yoki tuxumlari qo'llaniladi.

Ozuqlanish va o'lja doirasi

Oldinko'z lichinkasi generalist yirtqich bo'lib, uning o'lja doirasi juda keng: shira (deyarli barcha keng tarqalgan turlari), oq qanotli pashsha (whitefly) tuxum va lichinkalari, o'rgimchakkanalar, un qurtlari (mealybugs), tripslar (thrips lichinka va tuxumlari), shuningdek ba'zi kapalak turlarining tuxumlari va yosh lichinkalari lichinka uchun oziq manbai hisoblanadi.

Lichinka o'zining kuchli, o'roqsimon jag'lari yordamida o'ljasini teshib, uning ichki suyuqliklarini so'rib oziqlanadi. Bitta lichinka o'z rivojlanish davri mobaynida yuzlab shira yoki boshqa mayda zararkunandalarni yo'q qilishga qodir, bu esa uni ayniqsa shira populyatsiyasi keskin ko'paygan davrlarda juda samarali kushandaga aylantiradi.

Yirtqichlik xatti-harakati va samaradorligi

Ilmiy tadqiqotlar oldinko'z lichinkasining o'ljaga nisbatan funktsional javob turini o'rganishga bag'ishlangan bo'lib, natijalar shuni ko'rsatadiki, lichinkaning turli yosh bosqichlari o'ljaga nisbatan turlicha ov strategiyasini namoyon etadi. Xususan, birinchi yosh lichinkalar odatda II tipi funktsional javobni, ikkinchi va uchinchi yosh lichinkalar esa III tipi funktsional javobni namoyon etadi — bu ularning o'lja zichligi ortgan sari ovlash samaradorligini yanada oshirishga qodir ekanligini bildiradi va ularni samarali biologik kurash vositasi sifatida tavsiflaydi.

Laboratoriya sharoitida o'tkazilgan tadqiqotlarga ko'ra, oltinko'z lichinkasining omon qolish darajasi turli o'lja turlariga qarab farq qiladi — masalan, ba'zi don kuyasi lichinkalarida omon qolish darajasi 90 foizgacha, papaya un qurtida esa taxminan 85 foizni tashkil etgan, bu esa oltinko'zning ozuqa manbaiga nisbatan yuqori moslashuvchanligini ko'rsatadi.

Reproduktiv xususiyatlar va rivojlanish parametrlari

Urg'ochi oltinko'z o'zining unumdorlik ko'rsatkichlari bilan ajralib turadi — ayrim tadqiqotlarda umr davomida qo'yilgan tuxumlar soni bir necha yuzga yetishi qayd etilgan. Rivojlanish tezligi va unumdorlik sezilarli darajada haroratga bog'liq bo'lib, optimal harorat sharoitida (odatda 25 daraja atrofida) rivojlanish davri qisqaradi va tuxum qo'yish faolligi ortadi.

Oltinko'zning populyatsiya o'sish ko'rsatkichlari (masalan ichki o'sish tezligi rm, sof ko'payish ko'rsatkichi R0) turli o'lja turlarida amalga oshirilgan tadqiqotlarda o'rganilgan bo'lib, bu ko'rsatkichlar oltinko'zning turli sharoitlarda barqaror populyatsiya hosil qilish qobiliyatini tasdiqlaydi. Bu xususiyat uni ommaviy ko'paytirish va biologik himoya dasturlarida qo'llash uchun juda qulay obyektga aylantiradi.

Simbiontlar va genetik xususiyatlar

So'nggi yillarda o'tkazilgan tadqiqotlar oltinko'z populyatsiyalarida ichki simbiotik bakteriyalar (masalan Rickettsia va Sodalis turkumiga mansub mikroorganizmlar) mavjudligini aniqladi. Bu simbiontlar hasharotning fitness (moslashuvchanlik) xususiyatlariga turlicha ta'sir ko'rsatishi mumkinligi ilmiy jihatdan o'rganilmoqda. Bunday tadqiqotlar sanoat miqyosida ko'paytiriladigan laboratoriya populyatsiyalari bilan tabiiy populyatsiyalar o'rtasidagi genetik va mikrobiologik farqlarni aniqlashga xizmat qiladi, bu esa kelajakda ko'paytirish texnologiyalarini yanada takomillashtirish imkonini beradi.

Atrof-muhit omillariga bog'liqligi

Oltinko'zning rivojlanishi va faolligi harorat, namlik va yorug'lik rejimiga bog'liq. Bu tur nisbatan keng harorat oralig'ida (taxminan 15 dan 30 darajagacha) faoliyat yurita oladi, biroq eng yuqori rivojlanish sur'ati va ovlash faolligi 22-27 daraja oralig'ida kuzatiladi. Past haroratlarda rivojlanish sekinlashadi, ayrim populyatsiyalarda esa qishki diapauza holati ham kuzatilishi mumkin.

Shuningdek, oltinko'z ko'plab kimyoviy pestitsidlarga nisbatan tabiiy chidamlilik ko'rsatishi aniqlangan, bu uni integratsiyalashgan zararkunandalarga qarshi kurash (IPM) dasturlarida ba'zi selektiv pestitsidlar bilan birgalikda qo'llash imkonini beradi, bunda oltinko'z populyatsiyasi sezilarli zarar ko'rmaydi.

Qo'llanilishi

Qishloq xo'jaligida qo'llash yo'nalishlari

Oddiy oltinko'z dunyo bo'yicha eng keng qo'llaniladigan biologik himoya vositalaridan biri hisoblanadi. U shira, oq qanotli pashsha, un qurtlari, tripslar va o'rgimchakkanalarga qarshi ochiq dala ekinlarida, bog'-rog'larda, issiqxonalarda hamda ichki manzarali o'simliklarda keng qo'llaniladi. O'zbekistonda oltinko'z, birinchi navbatda, g'o'za ekotizimida shira va o'rgimchakkanaga qarshi, shuningdek sabzavot va poliz ekinlarida turli yumshoq tanali zararkunandalarga qarshi qo'llash uchun istiqbolli hisoblanadi.

Amaliy qo'llashda odatda oltinko'zning tuxum yoki lichinka bosqichidan foydalaniladi, chunki aynan shu bosqichlarda uni saqlash va tashish qulay, tuxumlar esa dala sharoitida tabiiy ravishda voyaga yetish jarayonini boshdan kechiradi.

Qo'llash usullari va texnikasi

Oltinko'zni dala yoki issiqxona sharoitida qo'llashning bir necha usullari mavjud. Birinchi usul — tuxumlar yoki lichinkalarni to'g'ridan-to'g'ri o'simlik barglariga yoki maxsus tarqatish qutilariga (masalan, "Dibox" tipidagi qutilarga) joylashtirish. Ikkinchi usul — havo orqali tarqatish tizimlaridan (masalan "Airobug" kabi qurilmalardan) foydalanish bo'lib, bu katta maydonlarda tez va bir tekis tarqatishni ta'minlaydi.

Qo'llash vaqti alohida ahamiyatga ega — odatda oltinko'z zararkunanda populyatsiyasi endigina ko'payib borayotgan boshlang'ich bosqichda qo'llanilishi tavsiya etiladi, chunki bu holda lichinkalar o'ljani samarali nazorat ostiga olishga ulguradi. Zararkunanda populyatsiyasi haddan tashqari ko'paygan hollarda oltinko'zni boshqa biologik yoki kimyoviy usullar bilan birgalikda qo'llash tavsiya etiladi.

Ommaviy ko'paytirish texnologiyasi

Oltinko'zni sanoat miqyosida ko'paytirish uchun laboratoriya sharoitida sun'iy oziq muhitlaridan yoki alternativ o'lja turlaridan (masalan, don kuyasi tuxumlaridan — Sitotroga cerealella) foydalaniladi. Bu usul yil davomida barqaror miqdorda oltinko'z tuxumi va lichinkasini ishlab chiqarish imkonini beradi.

Ko'paytirish jarayonida voyaga yetgan oltinko'zlar maxsus kataklarda saqlanadi, ularga gulchang, asal eritmasi va boshqa qo'shimcha oziq moddalar beriladi, bu esa yuqori tuxum qo'yish faolligini ta'minlaydi. Qo'yilgan tuxumlar yig'ib olinadi va yoki to'g'ridan-to'g'ri fermer xo'jaliklariga yetkazib beriladi, yoki laboratoriya sharoitida lichinka bosqichigacha yetishtirilib, so'ngra dalaga chiqariladi.

Issiqxona va yopiq muhitlarda qo'llanilishi

Oltinko'z ayniqsa issiqxona sharoitida yuqori samaradorlik ko'rsatadi, chunki yopiq muhitda harorat va namlik nisbatan barqaror bo'lib, bu oltinko'z lichinkasining faol ovlash faoliyati uchun qulay sharoit yaratadi. Issiqxonalarda odatda oltinko'z sabzavot ekinlaridagi shira va oq qanotli pashshaga qarshi, shuningdek manzarali o'simliklarda turli mayda zararkunandalarga qarshi qo'llaniladi.

Bunday sharoitda voyaga yetgan oltinko'zlar odatda issiqxonadan tashqariga uchib ketishi mumkinligi sababli, biologik himoyada asosan lichinka bosqichidan foydalanish tavsiya etiladi, chunki faqat lichinka bosqichi faol yirtqichlik ko'rsatadi.

Boshqa biologik agentlar bilan birgalikda qo'llanilishi

Oltinko'z ko'pincha boshqa yirtqich va parazitoid hasharotlar, masalan, ari-parazitoidlar (Trixogramma, brakon) va boshqa yirtqich qandalalar bilan birgalikda kompleks integratsiyalashgan himoya dasturlari doirasida qo'llaniladi. Bunday yondashuv turli zararkunanda turlarini va ularning har xil rivojlanish bosqichlarini bir vaqtning o'zida nazorat qilish imkonini beradi, natijada ekin maydonlarida barqaror va uzoq muddatli biologik himoya ta'minlanadi.

Shuningdek, oltinko'zning ba'zi kimyoviy pestitsidlarga nisbatan tabiiy chidamliligi tufayli, uni selektiv fungitsidlar yoki insektitsidlar bilan birgalikda qo'llash imkoniyati ham mavjud, bu esa integratsiyalashgan zararkunandalarga qarshi kurash (IPM) tizimlarida moslashuvchan strategiyalar yaratish imkonini beradi.

Iqtisodiy va ekologik samaradorligi

Oltinko'zni qo'llash iqtisodiy jihatdan foydali bo'lib, u kimyoviy pestitsidlarni sotib olish va qo'llash xarajatlarini kamaytiradi, shuningdek ekologik toza mahsulot yetishtirish orqali mahsulotning bozor qiymatini oshiradi. Oltinko'z keng o'lja doirasiga ega bo'lgani sababli, bir vaqtning o'zida bir nechta zararkunanda turiga qarshi samarali bo'lib, bu fermer xo'jaliklari uchun qo'shimcha iqtisodiy tejamkorlikni ta'minlaydi.

Ekologik nuqtai nazardan, oltinko'zni qo'llash tuproq va suv resurslarining pestitsidlar bilan ifloslanishining oldini oladi, foydali hasharotlar va changlatuvchilar populyatsiyasini saqlab qoladi hamda agroekotizimdagi tabiiy muvozanatni mustahkamlaydi. O'zbekistonda "Biosifat" tizimi doirasida oltinko'zni ommaviy ishlab chiqarish va tarqatish — barqaror va ekologik toza qishloq xo'jaligini rivojlantirish strategiyasining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.